Akciğer vebası nedir ve ne kadar tehlikeli?

Rusya'da veba ve tehlikeli patojenleri inceleyen bir enstitüde çalışan 28 yaşındaki bir laboratuvar araştırmacısı, kaynağı bilinmeyen bir zatürre nedeniyle hayatını kaybetti. Sibirya'da faaliyet gösteren İrkutsk Veba Karşıtı Araştırma Enstitüsünde yaşanan olayın ardından birkaç kişi karantinaya alındı.

Rusya'nın bulaşıcı hastalıklar kurumu Rospotrebnadzor araştırmacının ölümü ile çalışmaları arasındaki bağlantıyı önemsiz gibi gösterse de vaka akciğer vebası hakkında soru işaretleri yarattı.

ABD Dışişleri Bakanlığı ile Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi durumu yakından izlediklerini açıkladı. Dünya Sağlık Örgütü de ne olduğunu, hangi testlerin yapıldığını ve olası küresel halk sağlığı etkilerini doğrulamak için Rus sağlık yetkilileriyle temas halinde olduklarını bildirdi. Örgüt sözcüsü, mevcut gayriresmi bilgilere göre genel nüfus için halk sağlığı riskinin düşük göründüğünü belirtti.

Akciğer vebası nedir?

Akciğer vebası, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu nadir ve ölümcül bir akciğer enfeksiyonu olarak biliniyor. Bilim insanları akciğer vebasını enfeksiyonun en tehlikeli türü olarak kabul ediyor. Yersinia pestis bakterisinden kaynaklanan ve vücudun farklı bölgelerine saldıran başka veba türleri de bulunuyor.

En yaygın tür olan hıyarcıklı veba, genellikle bir pire ısırığından sonra veya bakterinin derideki bir kesikten girmesiyle ortaya çıkıyor. Enfeksiyon şişmiş ve ağrılı lenf düğümlerini tetikliyor ve septisemik vebaya dönüşebiliyor. Kan dolaşımını enfekte eden septisemik veba organ yetmezliğine yol açabiliyor ve doğrudan bir pire ısırığından da kaynaklanabiliyor. Faringeal veba ise enfekte et yenmesinin ardından boğaza saldırıyor.

Akciğer vebası nasıl bulaşıyor?

Akciğer vebası, bakteriyel enfeksiyonun insandan insana doğrudan geçen tek türü olarak öne çıkıyor. Solunum parçacıkları, bir kişi öksürdüğünde veya hapşırdığında bakteriyi taşıyor. Enfekte hayvanlardan gelen damlacıklar da hastalığı bulaştırabiliyor. ABD'de belgelenen son insandan insana akciğer vebası bulaşması 1924 yılında Los Angeles'taki bir salgın sırasında kayda geçti.

Akciğer vebası belirtileri neler?

Akciğer vebasında parçacıklar akciğerlere yerleşerek şiddetli zatürreyi tetikliyor ve nefes almayı zorlaştırıyor.

Belirtiler enfeksiyondan sonraki 24 saat içinde başlayabiliyor. Diğer belirtiler arasında ateş, titreme, baş ağrısı, vücut ağrıları, baş dönmesi, zayıflık, yorgunluk, mide bulantısı, kusma ve ishal yer alıyor. Tedavi edilmediği takdirde hastalık neredeyse her zaman ölümle sonuçlanıyor.

Akciğer vebası nasıl tedavi ediliyor?

Doktorlar vebayı 10 ila 14 günlük antibiyotiklerle tedavi edebiliyor. En yaygın olarak siprofloksasin, levofloksasin, moksifloksasin, gentamisin ve streptomisin kullanılıyor.

Enfeksiyonun ilk 24 saati içinde antibiyotik alan hastalar en yüksek hayatta kalma şansına sahip oluyor. Doktorlar ayrıca destekleyici bakımla hastalara oksijen, sıvı ve dinlenme desteği sağlayabiliyor.

Veba için bir aşı var mı?

Veba aşıları 19. yüzyıldan beri kullanılmasına rağmen akciğer vebasından koruma sağlayıp sağlamadığı net olarak bilinmiyor.

Dünya Sağlık Örgütü, sürekli bulaşma riskine maruz kalan laboratuvar personeli gibi yüksek riskli gruplar dışında aşılamayı önermiyor.

Veba günümüzde neden hala görülüyor?

İnsanlar vebayı tarihi kaynaklardan veya kitaplardan tanıyor olsa da hastalık günümüzde de varlığını sürdürüyor. Bulaşıcı hastalık uzmanı Doktor Tyler Evans, vebanın yoksulluk ve salgın hastalıkları tanımlamak için bir metafor olarak da kullanıldığını belirtiyor. 14. yüzyılda Kara Ölüm olarak bilinen enfeksiyon, Avrupa'da 50 milyondan fazla insanı öldürdü.

Antibiyotikler hastalığı daha yönetilebilir hale getirse de veba Okyanusya hariç her kıtada var olmaya devam ediyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 1990'lardan bu yana insan vakalarının çoğu Afrika'da görüldü. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezine göre ABD'de akciğer vebasından kaynaklanan son ölüm Temmuz 2025'te Arizona'da yaşandı.

Hasta kedilerle çalışan genç bir adamın enfeksiyonu hayvanlardan kaptığı tahmin ediliyor. Kedilere maruz kalan başka kimsede hastalık belirtisi görülmedi. Evans, ekolojik değişimler ve halk sağlığı altyapısındaki zayıflıklar nedeniyle veba riskinin kötüye gittiğini ifade ediyor. Hastalığın teşhisinin hızlı yapılabildiğini belirten Evans, antibiyotiklerin bu hastalıkta çok etkili olduğunu vurguluyor.

Küresel çapta hastalık riski ne boyutta?

Dünya Sağlık Örgütü, genel nüfus için riskin düşük göründüğünü açıkladı. Enfeksiyon hastalıkları uzmanı Doktor Rutul Dalal, akciğer vebası olan kişilerin çok hızlı bir şekilde hastalandığını ve bunun potansiyel yayılmayı yavaşlatabileceğini söyledi.

Dalal, hastaların günlük aktivitelerini yapmalarının ve seyahat etmelerinin çok zor olduğunu belirtti. İnsanlarda belirtiler temastan sadece 24 saat sonra ortaya çıkabiliyor. Rusya ile ABD arasında doğrudan uçuş bulunmadığı için enfekte bir kişinin ABD'ye ulaşana kadar belirti göstereceği tahmin ediliyor.

Dalal, Kovid salgınında yaşananlara kıyasla bu durumun şu an için o boyutta olmadığını ve kontrol altında kalmasını umduklarını söyledi. Vebalı hastaların çevresindekiler için uzmanlar, hasta kişilerle doğrudan temastan kaçınılmasını tavsiye ediyor ve enfekte vücut sıvılarına karşı dikkatli olunması konusunda uyarıyor.

Akciğer vebası olan hastalara bakan çalışanların standart koruyucu ekipman giymesi ve önleyici antibiyotik alması gerekiyor. Temas durumunda sağlık yetkilileri enfekte bir kişinin aile üyelerini ve diğer yakın temaslılarını izliyor ve hastalanmadan önce onlara antibiyotik sağlıyor. Ayrıca su ve sabunla rutin el yıkama tavsiye ediliyor.